Ελληνική Μυθολογία

Καταγωγή και πλαίσιο

Γιος του Ιαπετού και της Κλυμένης (Θεογονία 507–511).

Λατρεία

Στην Ακαδημία της Αθήνας υπήρχε βωμός του Προμηθέα, και στα Προμήθεια γινόταν λαμπαδηδρομία από τον βωμό ως την πόλη (Παυσανίας 1.30.2).

Μύθοι

Η θυσία στη Μηκώνη και η κλοπή της φωτιάς

Στη Μηκώνη, θεοί και άνθρωποι συζητούσαν ποιο μερίδιο θα παίρνει ο καθένας από τα θυσιασμένα ζώα. Ο Προμηθέας τεμάχισε έναν ταύρο και τοποθέτησε τα κόκαλα καλυμμένα με λίπος από τη μια μεριά και το κρέας κρυμμένο στο δέρμα από την άλλη. Ο Δίας διάλεξε το λίπος και οργίστηκε, αλλά η απάτη είχε ήδη γίνει.

Ως αντίποινα ο Δίας αρνήθηκε τη φωτιά στους ανθρώπους. Ο Προμηθέας την έκλεψε κρύβοντάς την σε κούφιο νάρθηκα και τη χάρισε. (Θεογονία 535–569)

Η τιμωρία

Ο Δίας τον έδεσε με αλυσίδες σε βράχο (στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου ο βράχος είναι στη Σκυθία, στ. 2· τον Καύκασο τον αναφέρει ο Απολλόδωρος, 1.7.1), και ένας αετός έτρωγε το συκώτι του, που ξαναγινόταν κάθε νύχτα. Στην Θεογονία (521–534) ο Ηρακλής σκότωσε τον αετό και τον ελευθέρωσε, με τη συγκατάθεση του Δία, ώστε να αυξηθεί η δόξα του γιου του.

Η αντίστοιχη τιμωρία των ανθρώπων ήταν η Πανδώρα, η πρώτη γυναίκα, που έφερε τα κακά.

Ο δημιουργός των ανθρώπων

Ο Ησίοδος δεν λέει ότι ο Προμηθέας έπλασε τους ανθρώπους. Η ιδέα ότι τους έφτιαξε από πηλό υπάρχει σε μεταγενέστερες πηγές, όπως ο Παυσανίας (10.4.4) και ο Ψευδο-Απολλόδωρος. Στον Προμηθέα Δεσμώτη ο Τιτάνας λέει ότι δίδαξε στους ανθρώπους τις τέχνες, τον αριθμό και τη γραφή.

Παραλλαγές

• Ο Αισχύλος, στην τριλογία του Προμηθέα, αναδεικνύει τον Προμηθέα ως ευεργέτη των ανθρώπων που αντιστέκεται στον Δία. Ο Ησίοδος τον παρουσιάζει πιο επικριτικά, ως απατεώνα.

Από τα αρχαία κείμενα

Αισχύλος (αποδίδεται), Προμηθεύς Δεσμώτης 88–92
Ω θεϊκέ αιθέρα και γοργόφτερες πνοές των ανέμων,
πηγές των ποταμών, και των θαλασσινών κυμάτων
αμέτρητο γέλιο, και γη, μάνα όλων,
και τον κύκλο του ήλιου που βλέπει τα πάντα καλώ:
δείτε τι παθαίνω, θεός εγώ, από θεούς.

Πηγές

• Ησίοδος, Θεογονία 507–616 ✓ επαληθευμένο
• Ησίοδος, Έργα και Ημέραι 42–105 ✓ επαληθευμένο
• Αισχύλος, Προμηθεύς Δεσμώτης ✓ επαληθευμένο
• Παυσανίας 1.30.2 ✓ επαληθευμένο