Εμπεδοκλής

Άγνωστος · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Φιλόσοφοι

Τα τέσσερα στοιχεία, η Φιλότης και το Νείκος

Ο Εμπεδοκλής από τον Ακράγαντα της Σικελίας δίδαξε ότι όλα φτιάχνονται από τέσσερα «ριζώματα», φωτιά, νερό, γη και αέρα, που τα ενώνει η Αγάπη (Φιλότης) και τα χωρίζει η Έχθρα (Νείκος).

▶ Άνοιγμα στην εφαρμογή (με χάρτη, δέντρο, κουίζ και αγαπημένα)

Καταγωγή και πλαίσιο

Αριστοκράτης, πολιτικός, γιατρός και ποιητής. Έγραψε τα ποιήματα «Περί φύσεως» και «Καθαρμοί». Ο Διογένης Λαέρτιος παραθέτει τους στίχους του για τα τέσσερα στοιχεία (Διογένης Λαέρτιος 8.76).

Λατρεία

Η θεωρία των τεσσάρων στοιχείων υιοθετήθηκε από τον Αριστοτέλη και κυριάρχησε στην επιστήμη και την ιατρική για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια.

Μύθοι

Βασικές ιδέες με απλά λόγια

Τίποτα δεν γεννιέται από το μηδέν και τίποτα δεν χάνεται εντελώς: τα τέσσερα στοιχεία απλώς ανακατεύονται και ξεχωρίζουν, όπως ο ζωγράφος φτιάχνει κάθε χρώμα από λίγα βασικά.

Δύο δυνάμεις κινούν τον κόσμο: η Φιλότης, που ενώνει, και το Νείκος, που χωρίζει. Ο κόσμος περνά ξανά και ξανά από τη μία κυριαρχία στην άλλη (Διογένης Λαέρτιος 8.76).

Σχέση με τη μυθολογία

Ο Εμπεδοκλής δίνει στα τέσσερα στοιχεία ονόματα θεών: «ο λαμπερός Δίας, η ζωοδότρα Ήρα, ο Αϊδωνέας και η Νήστις». Ο Διογένης Λαέρτιος εξηγεί ότι ο Δίας είναι η φωτιά, η Ήρα η γη, ο Αϊδωνέας (ο Άδης) ο αέρας και η Νήστις το νερό (Διογένης Λαέρτιος 8.76).

Ο ίδιος παρουσιαζόταν σχεδόν σαν θεός. Ένας θρύλος λέει ότι πήδηξε στους κρατήρες της Αίτνας για να πιστέψουν ότι έγινε θεός, αλλά το ηφαίστειο πέταξε έξω το ένα του σανδάλι, που ήταν χάλκινο (Διογένης Λαέρτιος 8.69).

Αποσπάσματα

Ζεὺς ἀργὴς Ἥρη τε φερέσβιος ἠδʼ Ἀϊδωνεὺς Νῆστίς θʼ, ἣ δακρύοις τέγγει κρούνωμα βρότειον·
Ο λαμπερός Δίας, η ζωοδότρα Ήρα κι ο Αϊδωνέας και η Νήστις, που με δάκρυα βρέχει την πηγή των θνητών·
— DK 31 B6.2–3, στον Διογένη Λαέρτιο 8.76 ✓ επαληθευμένο

ἄλλοτε μὲν Φιλότητι συνερχόμενʼ εἰς ἓν ἅπαντα, ἄλλοτε δʼ αὖ δίχʼ ἕκαστα φορεύμενα Νείκεος ἔχθει.
Άλλοτε όλα ενώνονται σε ένα με την Αγάπη, κι άλλοτε πάλι το καθένα χωριστά παρασύρεται από την έχθρα του Νείκους.
— DK 31 B17.7–8, στον Διογένη Λαέρτιο 8.76 ✓ επαληθευμένο

Παραλλαγές

Ο Διογένης Λαέρτιος καταγράφει και άλλες εκδοχές για τον θάνατό του· ο θρύλος της Αίτνας είναι ο πιο γνωστός αλλά όχι ο πιο αξιόπιστος.
Άλλοι αρχαίοι ερμηνευτές αντιστοιχούν την Ήρα στον αέρα και τον Αϊδωνέα στη γη.

Πηγές

Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων 8.69, 8.76 ✓ επαληθευμένο
Αέτιος 1.3.20
Diels–Kranz 31