Από τον μύθο στον λόγο
Η γέννηση της φιλοσοφίας (6ος αι. π.Χ.)Τον 6ο αιώνα π.Χ. κάποιοι Έλληνες άρχισαν να εξηγούν τον κόσμο όχι με ιστορίες για θεούς, αλλά με αιτίες που μπορεί κανείς να συζητήσει και να ελέγξει. Αυτή η αλλαγή λέγεται συχνά «από τον μύθο στον λόγο».
▶ Άνοιγμα στην εφαρμογή (με χάρτη, δέντρο, κουίζ και αγαπημένα)
Καταγωγή και πλαίσιο
Στον Ησίοδο ο κόσμος γεννιέται από το Χάος, τη Γαία και τον Έρωτα, και οι δυνάμεις της φύσης είναι πρόσωπα θεών. Οι πρώτοι φιλόσοφοι της Μιλήτου ρώτησαν κάτι άλλο: από ποιο υλικό, ποια «αρχή», φτιάχτηκαν όλα; Ο Θαλής απάντησε «το νερό», ο Αναξίμανδρος «το άπειρο», ο Αναξιμένης «ο αέρας». Ο Αριστοτέλης γράφει ότι οι άνθρωποι άρχισαν να φιλοσοφούν από τον θαυμασμό (Μεταφυσικά 982b).
Λατρεία
Η αλλαγή δεν ήταν απότομη. Οι πρώτοι φιλόσοφοι συχνά έγραφαν σε στίχους, όπως ο Παρμενίδης και ο Εμπεδοκλής, και κρατούσαν ονόματα θεών για τις δυνάμεις της φύσης. Ο Πλάτωνας, αιώνες αργότερα, επικρίνει τους μύθους του Ομήρου και του Ησιόδου, αλλά γράφει και δικούς του μύθους για να εξηγήσει δύσκολες ιδέες.
Μύθοι
Τι άλλαξε
Ο μύθος λέει «έτσι έγινε», και το κύρος του στηρίζεται στην παράδοση και στις Μούσες. Ο λόγος λέει «γι' αυτόν τον λόγο έγινε», και ο καθένας μπορεί να αντιλέξει με επιχειρήματα. Γι' αυτό οι φιλόσοφοι διαφωνούν ανοιχτά μεταξύ τους, συχνά και με τους δασκάλους τους.
Ο Ηράκλειτος, για παράδειγμα, έλεγε ότι η πολυμάθεια δεν διδάσκει νόηση, αλλιώς θα είχε διδάξει τον Ησίοδο και τον Πυθαγόρα (Διογένης Λαέρτιος 9.1).
Οι φιλόσοφοι και οι θεοί του Ομήρου
Ο Ξενοφάνης έγραψε στίχους εναντίον του Ησιόδου και του Ομήρου, χτυπώντας όσα λένε για τους θεούς (Διογένης Λαέρτιος 9.18). Ο Ηράκλειτος έλεγε ότι ο Όμηρος άξιζε να διωχτεί από τους αγώνες και να ραβδιστεί (Διογένης Λαέρτιος 9.1).
Στην Πολιτεία ο Σωκράτης του Πλάτωνα λέει ότι ο Ησίοδος, ο Όμηρος και οι άλλοι ποιητές συνέθεσαν ψεύτικους μύθους για τους ανθρώπους (Πολιτεία 377d).
Ο μύθος δεν χάθηκε
Ο Πρωταγόρας στον ομώνυμο διάλογο του Πλάτωνα διαλέγει να εξηγήσει την αρετή με μύθο, τον μύθο του Προμηθέα και του Επιμηθέα (Πρωταγόρας 320c). Ο Πλάτωνας κλείνει την Πολιτεία με τον μύθο του Ηρός για τη ζωή μετά τον θάνατο (Πολιτεία 614b).
Παραλλαγές
- Η φράση «από τον μύθο στον λόγο» είναι νεότερη: έγινε γνωστή από το βιβλίο του Wilhelm Nestle «Vom Mythos zum Logos» (1940). Πολλοί μελετητές σήμερα τονίζουν ότι μύθος και λόγος συνυπήρχαν για αιώνες.
Πηγές
- Αριστοτέλης, Μεταφυσικά 982b ✓ επαληθευμένο
- Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων 9.1, 9.18 ✓ επαληθευμένο
- Πλάτων, Πολιτεία 377d, 614b ✓ επαληθευμένο
- Πλάτων, Πρωταγόρας 320c ✓ επαληθευμένο
- W. Nestle, Vom Mythos zum Logos (1940)