Ελληνική Μυθολογία

Καταγωγή και πλαίσιο

Αριστοκράτης από την Έφεσο. Ο Διογένης Λαέρτιος γράφει ότι ακμάζε στην 69η Ολυμπιάδα (504–501 π.Χ.) και ότι ήταν υπερόπτης περισσότερο από κάθε άλλον (Διογένης Λαέρτιος 9.1). Λέγεται ότι αφιέρωσε το βιβλίο του στο ιερό της Άρτεμης στην Έφεσο.

Λατρεία

Οι ιδέες του για την αλλαγή και την ενότητα των αντιθέτων επηρέασαν τους Στωικούς, τον Πλάτωνα και νεότερους φιλοσόφους όπως ο Χέγκελ και ο Νίτσε.

Μύθοι

Βασικές ιδέες με απλά λόγια

Όλα κυλούν σαν ποτάμι: «δεν μπορείς να μπεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι», γιατί και το νερό και εσύ έχετε αλλάξει (Κρατύλος 402a).

Τα αντίθετα είναι δεμένα: μέρα και νύχτα, πόλεμος και ειρήνη, ζωή και θάνατος. Η φωτιά, που συνέχεια αλλάζει αλλά μένει φωτιά, είναι η εικόνα του κόσμου.

Η σοφία δεν είναι να ξέρεις πολλά, αλλά να καταλάβεις τη σκέψη που κυβερνά τα πάντα μέσα από όλα (Διογένης Λαέρτιος 9.1).

Σχέση με τη μυθολογία

Ο Ηράκλειτος ήταν σκληρός με τους ποιητές του μύθου. Έλεγε ότι η πολυμάθεια δεν διδάσκει νόηση, αλλιώς θα είχε διδάξει τον Ησίοδο και τον Πυθαγόρα, και ότι ο Όμηρος άξιζε να διωχτεί από τους αγώνες και να ραβδιστεί (Διογένης Λαέρτιος 9.1).

Στον Κρατύλο ο Σωκράτης του Πλάτωνα λέει ότι ο Ηράκλειτος έλεγε σοφά παλιά πράγματα, «τα του Κρόνου και της Ρέας», που τα έλεγε και ο Όμηρος (Κρατύλος 402a): ονόματα όπως της Ρέας θυμίζουν τη ροή.

Αποσπάσματα

λέγει που Ἡράκλειτος ὅτι πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, καὶ ποταμοῦ ῥοῇ ἀπεικάζων τὰ ὄντα λέγει ὡς δὶς ἐς τὸν αὐτὸν ποταμὸν οὐκ ἂν ἐμβαίης.

Λέει κάπου ο Ηράκλειτος ότι όλα προχωρούν και τίποτα δεν μένει, και παρομοιάζοντας τα όντα με τη ροή ποταμού λέει ότι δεν θα μπορούσες να μπεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι.

— Πλάτων, Κρατύλος 402a ✓ επαληθευμένο

πολυμαθίη νόον οὐ διδάσκει· Ἡσίοδον γὰρ ἂν ἐδίδαξε καὶ Πυθαγόρην, αὖτίς τε Ξενοφάνεά τε καὶ Ἑκαταῖον.

Η πολυμάθεια δεν διδάσκει νόηση· αλλιώς θα είχε διδάξει τον Ησίοδο και τον Πυθαγόρα, και ακόμη τον Ξενοφάνη και τον Εκαταίο.

— DK 22 B40, στον Διογένη Λαέρτιο 9.1 ✓ επαληθευμένο

τόν τε Ὅμηρον ἔφασκεν ἄξιον ἐκ τῶν ἀγώνων ἐκβάλλεσθαι καὶ ῥαπίζεσθαι, καὶ Ἀρχίλοχον ὁμοίως.

Έλεγε ότι ο Όμηρος άξιζε να διωχτεί από τους αγώνες και να ραβδιστεί, και ο Αρχίλοχος το ίδιο.

— DK 22 B42, στον Διογένη Λαέρτιο 9.1 ✓ επαληθευμένο

Παραλλαγές

• Η φράση «τὰ πάντα ῥεῖ» δεν σώζεται αυτούσια ως απόσπασμα του Ηρακλείτου· είναι σύνοψη της διδασκαλίας του. Στον Πλάτωνα η διατύπωση είναι «πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει».
• Η εικόνα του «κλαίοντος Ηρακλείτου» δίπλα στον «γελαστό Δημόκριτο» είναι ρωμαϊκή και αναγεννησιακή παράδοση.

Πηγές

• Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων 9.1 ✓ επαληθευμένο
• Πλάτων, Κρατύλος 402a ✓ επαληθευμένο
• Diels–Kranz 22
• Πλούταρχος, Περί του Ει του εν Δελφοίς 392b (DK 22 B91)