Ελληνική Μυθολογία

Καταγωγή και πλαίσιο

Έφυγε από την πατρίδα του και έζησε στη Σικελία, στη Ζάγκλη και την Κατάνη. Απήγγελλε ο ίδιος τα ποιήματά του, σαν ραψωδός (Διογένης Λαέρτιος 9.18). Σε ένα ποίημα λέει ότι γυρίζει την Ελλάδα εδώ και εξήντα επτά χρόνια, και ότι τότε που ξεκίνησε ήταν είκοσι πέντε χρονών (Διογένης Λαέρτιος 9.19).

Λατρεία

Ο Ξενοφάνης είναι ο πρώτος που λέει καθαρά ότι οι άνθρωποι πλάθουν τους θεούς κατ' εικόνα τους. Η ιδέα του για έναν θεό χωρίς ανθρώπινη μορφή επηρέασε τον Παρμενίδη, τον Πλάτωνα και τη μεταγενέστερη θεολογία.

Μύθοι

Βασικές ιδέες με απλά λόγια

Σε γνωστά αποσπάσματά του λέει ότι, αν τα βόδια και τα άλογα είχαν χέρια, θα ζωγράφιζαν θεούς με μορφή βοδιών και αλόγων, και ότι οι Αιθίοπες φαντάζονται τους θεούς τους μαύρους και πλακουτσομύτηδες, οι Θράκες γαλανομάτηδες και κοκκινομάλληδες. Άρα οι θεοί των μύθων είναι εικόνες των ανθρώπων.

Ο θεός, κατά την περίληψη του Διογένη Λαέρτιου, είναι σφαιρικός, δεν μοιάζει σε τίποτα με τον άνθρωπο, βλέπει ολόκληρος και ακούει ολόκληρος (Διογένης Λαέρτιος 9.19).

Σχέση με τη μυθολογία

Έγραψε στίχους εναντίον του Ησιόδου και του Ομήρου, χτυπώντας όσα είπαν για τους θεούς (Διογένης Λαέρτιος 9.18). Το γνωστότερο απόσπασμά του κατηγορεί τους δύο ποιητές ότι απέδωσαν στους θεούς όσα είναι ντροπή για τους ανθρώπους: κλοπή, μοιχεία και εξαπάτηση. Ο Τίμων τον αποκαλεί «Ὁμηραπάτης ἐπικόπτης», αυτόν που χτυπά την απάτη του Ομήρου (Διογένης Λαέρτιος 9.18).

Αποσπάσματα

γέγραφε δὲ καὶ ἐν ἔπεσι καὶ ἐλεγείας καὶ ἰάμβους καθʼ Ἡσιόδου καὶ Ὁμήρου, ἐπικόπτων αὐτῶν τὰ περὶ θεῶν εἰρημένα.

Έγραψε και έπη και ελεγείες και ιάμβους εναντίον του Ησιόδου και του Ομήρου, χτυπώντας όσα είπαν για τους θεούς.

— Διογένης Λαέρτιος 9.18 ✓ επαληθευμένο

πάντα θεοῖσʼ ἀνέθηκαν Ὅμηρός θʼ Ἡσίοδός τε, ὅσσα παρʼ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν.

Όλα τα απέδωσαν στους θεούς ο Όμηρος κι ο Ησίοδος, όσα για τους ανθρώπους είναι ντροπή και ψόγος: να κλέβουν, να μοιχεύουν και να εξαπατούν ο ένας τον άλλον.

— DK 21 B11 (Σέξτος Εμπειρικός, Πρὸς μαθηματικούς 9.193)

Παραλλαγές

• Τα αποσπάσματα για τα βόδια και τους Αιθίοπες (DK 21 B15, B16) και για την κλοπή και τη μοιχεία των θεών (B11) σώζονται στον Κλήμη τον Αλεξανδρέα και στον Σέξτο Εμπειρικό· δεν ελέγχθηκαν στο κείμενο του Perseus.

Πηγές

• Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων 9.18–19 ✓ επαληθευμένο
• Σέξτος Εμπειρικός, Πρὸς μαθηματικούς 9.193 (DK 21 B11)
• Κλήμης Αλεξανδρεύς, Στρωματείς 5.109, 7.22 (DK 21 B15, B16)
• Diels–Kranz 21