Ελληνική Μυθολογία

Καταγωγή και πλαίσιο

Γεννήθηκε στην Πέλλα το 356 π.Χ. Από το 343/2 π.Χ. τον δίδαξε ο Αριστοτέλης στη Μίεζα. Οι κύριες σωζόμενες πηγές είναι όλες μεταγενέστερες: ο Διόδωρος (1ος αι. π.Χ.), ο Κούρτιος Ρούφος (1ος αι. μ.Χ.), ο Πλούταρχος και ο Αρριανός (1ος–2ος αι. μ.Χ.). Τα έργα των συγχρόνων του (Καλλισθένης, Πτολεμαίος, Αριστόβουλος, Κλείταρχος) χάθηκαν και σώζονται μόνο αποσπασματικά μέσα από αυτούς.

Λατρεία

Μετά τον θάνατό του ο Αλέξανδρος λατρεύτηκε ως θεός ή ήρωας σε πολλές πόλεις. Στην Αλεξάνδρεια ο Πτολεμαίος Α΄ ίδρυσε λατρεία του και έφερε εκεί το σώμα του. Στα νομίσματά του εικονίζεται ο Ηρακλής με τη λεοντή· στα νομίσματα του Λυσιμάχου ο ίδιος ο Αλέξανδρος με τα κέρατα του Άμμωνα.

Μύθοι

Ο Βουκεφάλας

Κατά τον Πλούταρχο (Αλέξανδρος 6), κανείς δεν μπορούσε να δαμάσει το άλογο. Ο νεαρός Αλέξανδρος κατάλαβε ότι φοβόταν τη σκιά του, το έστρεψε προς τον ήλιο και το καβάλησε. Τότε ο Φίλιππος του είπε: «Παιδί μου, ζήτα βασίλειο αντάξιό σου· η Μακεδονία δεν σε χωράει».

Ο Βουκεφάλας είναι ιστορικός: πέθανε το 326 π.Χ., κοντά στον Υδάσπη, και ο Αλέξανδρος ίδρυσε προς τιμήν του την πόλη Βουκεφάλα. Το ανέκδοτο του δαμασμού όμως είναι γνωστό από τον Πλούταρχο και θεωρείται θρύλος.

Ο Γόρδιος δεσμός

Στο Γόρδιο της Φρυγίας (333 π.Χ.) υπήρχε άμαξα δεμένη με περίπλοκο κόμπο. Κατά την παράδοση, όποιος τον έλυνε θα κυριαρχούσε στην Ασία.

Ο Αρριανός (2.3) καταγράφει δύο εκδοχές: ότι ο Αλέξανδρος έκοψε τον δεσμό με το ξίφος του, ή, κατά τον Αριστόβουλο, ότι έβγαλε τον πείρο του ρυμού και έτσι λύθηκε ο κόμπος. Η επίσκεψη στο Γόρδιο είναι ιστορική· οι λεπτομέρειες του επεισοδίου αποτελούν θρύλο.

Απόγονος του Ηρακλή και του Αχιλλέα

Οι βασιλείς της Μακεδονίας, οι Αργεάδες, θεωρούσαν ότι κατάγονταν από τον Ηρακλή μέσω του Τημένου του Άργους (Ηρόδοτος 8.137). Η Ολυμπιάδα, από τον οίκο των Μολοσσών, θεωρούσε πρόγονό της τον Νεοπτόλεμο, γιο του Αχιλλέα (Πλούταρχος, Αλέξανδρος 2).

Ο Αρριανός (1.12) αναφέρει ότι στην Τροία ο Αλέξανδρος τίμησε τον τάφο του Αχιλλέα. Ο Πλούταρχος καταγράφει και τις φήμες για θεϊκή σύλληψη: ένα όνειρο της Ολυμπιάδας με κεραυνό και την ιστορία ότι πατέρας του ήταν ο Δίας. Αυτές είναι θρύλοι, όχι ιστορικά γεγονότα.

Το μαντείο του Άμμωνα

Το 331 π.Χ. ο Αλέξανδρος ταξίδεψε στο μαντείο του Άμμωνα, στην όαση Σίουα της λιβυκής ερήμου. Οι Έλληνες ταύτιζαν τον Άμμωνα με τον Δία. Η επίσκεψη είναι ιστορική.

Τα υπόλοιπα είναι θρύλος. Κατά τον Αρριανό (3.3), τον οδήγησαν στην έρημο δύο φίδια (κατά τον Πτολεμαίο) ή δύο κοράκια (κατά τον Αριστόβουλο). Το τι του είπε το μαντείο δεν το γνωρίζουμε. Η παράδοση θέλει τον ιερέα να τον χαιρετά ως γιο του Δία.

Το Μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου

Το έργο αυτό αποδόθηκε λανθασμένα στον Καλλισθένη, γι' αυτό ο συγγραφέας του λέγεται «Ψευδο-Καλλισθένης». Η γνωστή μορφή του διαμορφώθηκε πιθανώς τον 3ο αι. μ.Χ. Εκεί πατέρας του Αλεξάνδρου είναι ο Αιγύπτιος βασιλιάς-μάγος Νεκτανεβώ, και ο ήρωας υψώνεται στον ουρανό με γρύπες και κατεβαίνει στον βυθό μέσα σε γυάλινο κώδωνα.

Το έργο μεταφράστηκε και διασκευάστηκε σε δεκάδες γλώσσες στον Μεσαίωνα. Στα νέα ελληνικά διαδόθηκε με τη λαϊκή «Φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου».

Η Γοργόνα, αδελφή του Αλεξάνδρου (νεοελληνική παράδοση)

Η παράδοση αυτή είναι νεότερη, λαϊκή, και δεν υπάρχει σε αρχαία πηγή. Ο Αλέξανδρος έφερε το «αθάνατο νερό», αλλά η αδελφή του το έχυσε ή το ήπιε, και εκείνος την καταράστηκε να γίνει γοργόνα, μισή γυναίκα και μισή ψάρι.

Η γοργόνα ρωτά τους ναυτικούς «Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος;». Αν απαντήσουν «Ζει και βασιλεύει και τον κόσμο κυριεύει», ησυχάζει. Αν όχι, βουλιάζει το καράβι.

Ιστορικά γεγονότα

Νεότητα και άνοδος στον θρόνο

Στη μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.), όπου ο Φίλιππος νίκησε Αθηναίους και Θηβαίους, ο δεκαοχτάχρονος Αλέξανδρος διοίκησε τμήμα του στρατού (κατά τον Διόδωρο, τη μία πτέρυγα).

Το 336 π.Χ. ο Φίλιππος δολοφονήθηκε στις Αιγές και ο Αλέξανδρος έγινε βασιλιάς. Το 335 π.Χ., μετά από εξέγερση, κατέστρεψε τη Θήβα, αφήνοντας όρθιο το σπίτι του Πινδάρου (Αρριανός 1.9.10).

Η εκστρατεία κατά της Περσίας

Την άνοιξη του 334 π.Χ. πέρασε τον Ελλήσποντο και νίκησε τους σατράπες στον Γρανικό. Το 333 π.Χ. νίκησε τον ίδιο τον Δαρείο Γ΄ στην Ισσό.

Το 332 π.Χ. κυρίευσε την Τύρο μετά από επτάμηνη πολιορκία και έπειτα τη Γάζα. Στην Αίγυπτο, που παραδόθηκε χωρίς μάχη, ίδρυσε την Αλεξάνδρεια (331 π.Χ.).

Την 1η Οκτωβρίου του 331 π.Χ. νίκησε οριστικά τον Δαρείο στα Γαυγάμηλα. Μπήκε στη Βαβυλώνα και στα Σούσα, και το 330 π.Χ. το ανάκτορο της Περσέπολης πυρπολήθηκε. Ο Δαρείος σκοτώθηκε την ίδια χρονιά από τον σατράπη Βήσσο.

Από τη Βακτρία στην Ινδία

Το 329–327 π.Χ. πολέμησε στη Βακτρία και τη Σογδιανή, όπου ίδρυσε την Αλεξάνδρεια την Εσχάτη και παντρεύτηκε τη Ρωξάνη.

Το 326 π.Χ. νίκησε τον βασιλιά Πώρο στον ποταμό Υδάσπη. Στον Ύφαση ο στρατός αρνήθηκε να προχωρήσει και ο Αλέξανδρος γύρισε πίσω. Η επιστροφή μέσα από την έρημο της Γεδρωσίας (325 π.Χ.) κόστισε πολλές ζωές.

Ο θάνατος

Πέθανε στη Βαβυλώνα τον Ιούνιο του 323 π.Χ., σε ηλικία 32 ετών. Η αιτία είναι άγνωστη: οι πηγές μιλούν για πυρετό μετά από συμπόσιο, ενώ η φήμη για δηλητηρίαση καταγράφεται αλλά αμφισβητείται ήδη από τον Αρριανό και τον Πλούταρχο. Η αυτοκρατορία του διαμελίστηκε από τους διαδόχους.

Παραλλαγές

• Για την πυρπόληση της Περσέπολης ο Αρριανός μιλά για σκόπιμη πράξη αντεκδίκησης για τους Περσικούς πολέμους. Ο Διόδωρος, ο Πλούταρχος και ο Κούρτιος περιγράφουν μεθυσμένο γλέντι, με υποκινήτρια την εταίρα Θαΐδα.
• Η ακριβής ημερομηνία του θανάτου (10 ή 11 Ιουνίου 323 π.Χ.) και η αιτία του συζητούνται.
• Για το λύσιμο του Γόρδιου δεσμού οι αρχαίοι συγγραφείς δίνουν διαφορετικές εκδοχές (ξίφος ή αφαίρεση του πείρου).

Πηγές

• Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασις ✓ επαληθευμένο
• Πλούταρχος, Αλέξανδρος ✓ επαληθευμένο
• Διόδωρος Σικελιώτης, Βιβλιοθήκη, βιβλίο 17
• Κούρτιος Ρούφος, Ιστορίες του Μεγάλου Αλεξάνδρου
• Ψευδο-Καλλισθένης, Μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου (θρύλοι)